Tarnowski Joachim Antoni Amor h. Leliwa (ok. 1732–1806), szambelan, starosta sulejowski, poseł na sejmy.
Był synem Józefa Mateusza (1706? – 19 I 1744 w Dzikowie), tytułującego się wielkim hrabią z Czoboru (Sombor, obecnie w Serbii), dziedzica Dzikowa (obecnie część Tarnobrzega) i Wielowsi (woj. sandomierskie), stronnika Stanisława Leszczyńskiego, oraz poślubionej ok. r. 1728 Róży Konstancji z Duninów Karwickich h. Łabędź (zm. 17 III 1773 w Dzikowie), kasztelanki zawichojskiej. Miał braci: Jana Jacka (1729–1807, zob.), Rafała (1741–1803, zob.), żonatego z Urszulą z Ustrzyckich (zob. Tarnowska Urszula), i Tomasza (zm. w niemowlęctwie) oraz siostrę Anastazję w zakonie Filipinę, od r. 1747 wizytkę w klasztorze lubelskim.
W l. 1749–53 pobierał T. nauki w wiedeńskim Theresianum, elitarnej jezuickiej szkole kształcącej młodzież do służby w administracji. W r. 1755 został szambelanem królewskim, a 6 VI 1757 asesorem sądów królewskich (Asesorii Kor.). W podziale dóbr po ojcu otrzymał 5 IX 1757 klucz miechociński (woj. sandomierskie, obecnie część Tarnobrzega). Na sejmiku przedelekcyjnym woj. sandomierskiego 23 VII 1764 w Opatowie został obrany rotmistrzem trzeciej chorągwi pow. wiślickiego, którą miał zaprowadzić pod Jeziorną. Elekcję Stanisława Poniatowskiego podpisał 6 IX t.r. z woj. sandomierskim. Jako reprezentanci Inflant T. i jego brat Rafał byli obecni 4 XII w Warszawie przy generalnym potwierdzeniu praw przez Stanisława Augusta. Sejm 1766 r. wyznaczył go w skład sądów asesorskich kor. (w „Volumina legum”, VI jako hr. Tarnowski, szambelan królewski, bez imienia).
W konfederacjach radomskiej i barskiej T. zapewne nie uczestniczył; piszący o jego udziale Michał Marczak pomylił go z bratem Rafałem. Obrany na sejmiku 15 VII 1776 w Opatowie posłem z woj. sandomierskiego, T. podpisał 23 VIII t.r. w Warszawie akt Konfederacji Generalnej Obojga Narodów i wziął udział w obradach sejmowych. Podczas sejmu zajmował stanowisko regalistyczne. Jako wdowiec poślubił 3 XI 1776 w Warszawie Mariannę z Szaniawskich, wdowę po Antonim Ossolińskim; choć była ona posesorką star. sulejowskiego z wójtostwem zwanym Tłuszczyńskie (ziemia nurska), T. nie mógł uzyskać ius communicativum z uwagi na nadanie w r. 1775 tego starostwa prawem emfiteutycznym na pięćdziesiąt lat Florianowi Drewnowskiemu, podczaszemu łomżyńskiemu (po śmierci obojga Ossolińskich). Zdołał jednak obejść ten problem, być może za pomocą rezolucji Rady Nieustającej, i już 4 VI 1778 nazywany był star. sulejowskim; przysięgę z tego starostwa złożył w grodzie wiślickim 2 VII t.r. W lustracji z lipca 1789 określono go jako starostę i dożywotniego opiekuna posesorki oraz prowentów z dóbr starostwa. T. brał udział w rodzinnym procesie przeciw Szczyttom Niemirowiczom, m.in. z braćmi Janem i Rafałem oraz kuzynem Janem Amorem Tarnowskim (1741? – przed 1805, zob.) pozwał 8 II 1777 przed sąd ziemski nowogródzki w sprawie dóbr Kożangródek (woj. nowogródzkie) Szczyttów Niemirowiczów: Ludwikę z Paców oraz jej synów, Krzysztofa, szambelana królewskiego, i Józefa, gen. adiutanta królewskiego. W późniejszym okresie T. i pozostali krewni scedowali swe pretensje Rafałowi. T. z żoną toczył co najmniej od r. 1778, głównie przed sądem referendarskim, spory z poddanymi star. sulejowskiego, mieszkającymi «na kątach w borach sulejowskich» tzw. kątnikami lub kątownikami; poddanym zarzucał opór w pełnieniu powinności i liczne szkody, a oni oskarżali starostę i dzierżawcę m.in. o nadużycia i nadmierne karanie. Korzystny dla T-ego dekret Referendarii Kor. z 27 VI 1780, przywracający m.in. czynszowanie roczne kątników i zakazujący im wyrębu lasów pod nowe osiadłości, został po kilku odwołaniach zmieniony na korzyść kątników i poddanych wyrokiem Referendarii Kor. z 20 V 1785. T. z braćmi Janem i Rafałem od ok. r. 1780 procesował się także z sukcesorami Antoniego Trypolskiego, podkomorzego kijowskiego, zapewne o granice dóbr Wasylów, zwanych też Wasylowszczyzną (woj. kijowskie). W sądzie grodzkim lwowskim 21 X 1782 legitymował się z bratem Rafałem ze szlachectwa w Królestwie Galicji i Lodomerii. W r. 1786 został kawalerem Orderu św. Stanisława (S. Łoza podaje błędnie r. 1789).
W ramach poszukiwań soli, zleconych przez Komisję Skarbu Kor., które latem 1788 prowadził star. nowogrodzki Tadeusz Czacki także w Solcu, w dobrach zborowskich (pow. wiślicki) T-ego, zgodził się T. na umowę ze Skarbem Kor. na eksploatację złóż solnych pod warunkiem płacenia mu czynszu lub procentu od wydobytej soli. Poszukiwania soli bądź srebra prowadzono też w należącej do T-ego Gumiennicy koło Straszniowa; w wykonanym na koszt T-ego odwiercie o głębokości ok. 70 m Czacki stwierdził obecność inkrustacji gipsowych. Informował o tym poseł piński Mateusz Butrymowicz w swym głosie „O soli”, odczytanym 14 I 1791 na sesji Sejmu Wielkiego. Wiadomość podana przez Tadeusza Korzona, że T. miał w Gumiennicy kopalnię lub warzelnię soli, jest błędna.
T. obserwował obrady Sejmu Wielkiego i wg wspomnień Stanisława Wodzickiego to on zaprowadzał go wtedy na salony, m.in. ambasadorskie. Sejm ten 25 V 1789 (oblata w grodzie warszawskim 30 V t.r.) powołał T-ego w skład komisji do lustracji dóbr w pow. wiślickim. T. wziął udział w insurekcji kościuszkowskiej i 30 IV 1794 przewodniczył w Nowym Mieście Korczynie sesji, powołanej tamże Komisji Porządkowej woj. sandomierskiego pow. wiślickiego. Nazajutrz ukazała się podpisana przez niego odezwa, wzywająca obywateli ziemskich do zmniejszenia o jeden dzień w tygodniu powinności rodzinom żołnierzy-kantonistów; druk ten uznaje się za pierwsze podczas insurekcji ogłoszenie konkretnych reform pańszczyźnianych. Podczas powstania T. zabrał z Dzikowa część rodowego archiwum; została ona przejęta przez wojska rosyjskie i w dużej części zniszczona.
T. miał w pow. wiślickim klucz zborowski (Zborów, folwarki Janów i Strażnik, wsie Magierów, Piasek Mały, Solec, Ludwinów i Kików). Z bratem Janem doprowadził 1 X 1772 do nowego podziału dóbr, powtórzonego 1 XI 1773 w Dzikowie, po śmierci matki. W następstwie tych czynności otrzymał dziedziczne dobra po matce: Mściów (Mścichów) i Kamień z folwarkami, Doraż z lasami, położone pod Sandomierzem, oraz Strzemeszną (obecnie Trzemeśna) z przyległościami w pow. szczyrzyckim woj. krakowskiego (po pierwszym rozbiorze w Galicji wartość tych dóbr otaksowano na 300 tys. złp.). W r. 1775 kupił od kaszt. sandomierskiego Adama Łąckiego miasteczko Miedzierzę w pow. chęcińskim (sprzedał je w r. 1778 kaszt. bieckiemu Wojciechowi Kluszewskiemu) oraz Radonię i część Świeciechowa w pow. opoczyńskim. Pierwsza żona wniosła T-emu dobra Maleszowa i Piotrkowice (powiaty chęciński i wiślicki); składały się one w r. 1783 lub 1784 z pałacu i folwarku Tarnoskała, zamku, folwarku i wsi Maleszowa, miasteczka Piotrkowice oraz wsi Grabowice (Grabowiec), Minostowice, Lisów, Bród, Górki, Gumienice, Komórki i Trzcianka Kuźnica. W r. 1776 własnym sumptem dokończył rozpoczętą w r. 1770 przez miejscowych bernardynów budowę domku loretańskiego w Piotrkowicach, fundowanego przez teścia, Stanisława Krasińskiego. W l. 1778–81 wzniósł tamże na skalistym wzgórzu klasycystyczny zespół pałacowo-parkowy Tarnoskała, złożony z czterech oddzielnych pawilonów ustawionych w podkowę, w większości zachowany. Po raz pierwszy w Polsce oddzielono w nim całkowicie rezydencję od zabudowań administracyjno-gospodarczych. Star. sulejowskie składało się ze wsi Sulejów z folwarkiem, Wólką (Wólka Sulejowska) i Tłuszczyńskim (Tłuśćcem, Tłuszczem) z folwarkiem oraz licznych osad w borach (Balcery, Białki, Choszczowe, Dzięcioł, Krawdowizna, Kur, Kurówka, Ołdak, Ołdaki i Stryjki). W r. 1770 starostwo płaciło 980 złp. 1 gr 6 denarów kwarty, a wg lustracji z lipca 1789 intrata roczna wynosiła 6861 złp. 26 gr 2 denary; T. zwiększył jego dochodowość i poczynił inwestycje, m.in. wzniósł nowy drewniany dwór w Sulejowie. Klucz zborowski sprzedał w r. 1796 za 684 tys. złp. w złocie Józefowi Wielogłowskiemu, star. olszańskiemu. T. przyłączył się w r. 1797 do składki na rzecz armii austriackiej. W r. 1801 w Galicji Zachodniej należały do T-ego dominium Piotrkowice (oprócz wyżej wymienionych obejmujące wsie Skrzelczyce i Znojów oraz jednowioskowe dominium Oblekoń). Jako cieszący się zaufaniem władz austriackich znalazł się T. w sporządzonym ok. r. 1806 spisie pt. „Elenchus magnatów i szlachty, którzy w Galicji wyróżniają się uczciwością, rozwagą, doświadczeniem, oddaniem dla cesarza i ojczyzny, bogactwem oraz cieszą się w społeczeństwie popularnością i miłością”. Zmarł 18 III 1806 w Krakowie.
T. był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była poślubiona w r. 1763 (lub 9 V 1764) Marianna z Krasińskich h. Ślepowron (1741 – przed lub 1774), córka Stanisława, star. nowokorczyńskiego (nowomiejskiego), i Angeli (Anieli) z Humieckich h. Junosza, wojewodzianki podolskiej, siostra Franciszki Krasińskiej (zob.) i Barbary, żony Michała Świdzińskiego (zob.). Drugą żoną T-ego była Marianna z Szaniawskich h. Junosza (zm. 1806), córka Filipa Nereusza Szaniawskiego (zob.) i Ludwiki z Załuskich h. Junosza, starościanki rawskiej, wdowa po Antonim Ossolińskim (zm. 1776), star. sulejowskim i gen. majorze wojsk kor., bracie Aleksandra Ossolińskiego (zob.). Z pierwszego małżeństwa T. pozostawił dwóch synów, uczniów najpierw pensji pani Camelin w Krakowie, a następnie studentów Uniw. Lwow.: Franciszka Ksawerego (zm. w młodości) oraz Stanisława (5 I 1765 w Lisowie – 7 IV 1832 w Wiedniu), dziedzica Tarnoskały i Piotrkowic, zwanego Egipcjaninem (z racji podróży odbytej w r. 1787 do Azji i Afryki), w okresie Sejmu Wielkiego komisarza cywilno-wojskowego woj. sandomierskiego, od r. 1790 kawalera Orderu św. Stanisława, w insurekcji kościuszkowskiej członka od 22 IV 1794 Sądu Kryminalnego woj. mazowieckiego, a następnie od 28 VI t.r. Deputacji Indagacyjnej, żonatego (ślub 27 IV 1819) z Laurą z Potockich h. Pilawa (ok. 1788–1868), córką Jana Nepomucena Eryka Potockiego (zm. po 1815, zob.) i Ludwiki d’Aloy, rysowniczką, kompozytorką, ultramontańską działaczką religijną, protektorką redemptorystów, zmarłego bezpotomnie. Bratankiem T-ego był Jan Feliks (1777 lub 1779–1842, zob.), żonaty z Walerią ze Stroynowskich (zob. Tarnowska Waleria), a bratanicami Olimpia, zamężna za Tomaszem Grabowskim (zob.), i Zofia Urszula, żona Marcina Tarnowskiego (zob.).
Portret przez Józefa Franciszka Pitschmanna z ok. r. 1800 w Muz. Narod. w Kielcach; – Boniecki, IX 309, X 155, XII 1935–6, XV 262; Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek, tabl. 96, 114; Elektorów poczet, s. 373; Estreicher, XV 386, XIX 468, XXXI 43–4, 50–1; Kosiński A. A., Przewodnik heraldyczny, W. 1880 II 599; Łoza, Kawalerowie; Niesiecki, IX 49–50, X dod. s. 439–40; Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lw. 1857 s. 255; Słown. geogr. (Maleszowa, Piotrkowice, Sulejów, Tarnoskała); Słown muzyków pol., II (Potocka-Pilava Laura); Święcki, Historyczne pamiątki, II 480; Uruski, VI 235, VIII 28, XIII 55; Zielińska T., Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; Zych T., Tarnobrzeski słownik biograficzny, Tarnobrzeg 2005 II 105 (dot. ojca); Żychliński, VI 364–5, 415; – Baczkowski M., W służbie Habsburgów. Polscy ochotnicy w austriackich siłach zbrojnych w latach 1772–1815, Kr. 1998; Danowska E., Tadeusz Czacki 1765–1813. Na pograniczu epok i ziem, Kr. 2006; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 39, 40, 60, 160, 165; Kołłątaj H., Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego, Kr. 1842 s. 182; Korzon T., Odrodzenie w upadku. Wybór pism historycznych, W. 1975; Maliszewska S., Franciszka Krasińska – od starościanki do królewiczowej polskiej, w: Słynne kobiety w Rzeczypospolitej XVIII wieku, Red. A. Roćko, M. Górska, W. 2017; Marczak M., Zbiory archiwalne hr. Tarnowskich w Dzikowie, W. 1939 s. 4; Mencel T., Magnateria polska Galicji i polityka władz austriackich w latach 1795–1809, w: Ziemiaństwo polskie 1795–1945, Red. J. Leskiewiczowa, W. 1985 I 70–1; Paciorek P., Postawy polityczne szlachty sandomierskiej w świetle konfederacji 1764 i 1767, w: Z życia politycznego szlachty i ziemiaństwa między Wisłą a Pilicą z XVI–XVIII w., Kielce 2017; Puchowski K., Jezuickie kolegia szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, studium z dziejów edukacji elit, Gd. 2007; [Skibniewski S.], Archiwum rodzinne Skibniewskich przydomku Kurzec herbu Ślepowron, Kr. 1912 s. 112–13, 118; Syta K., Archiwa magnackie w XVIII w. Studium kultury kancelaryjno-archiwalnej, Tor. 2010 s. 123; Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, Red. F. Kiryk, Tarnobrzeg 2005; Tokarz W., Rozprawy i szkice, W. 1959 I (dot. syna, Stanisława); Tyrowicz M., Powiat dąbrowski w dziejach Galicji przedautonomicznej, w: Dąbrowa Tarnowska. Zarys dziejów miasta i powiatu, Red. F. Kiryk, W.–Kr. 1974 s. 191; Woltanowski A., Tadeusz Kościuszko i reformy włościańskie, „Przegl. Hist.” R. 40: 1987 s. 39–41; Wójcik Z., Wpływ Komisji Edukacji Narodowej na rozwój geologii w Polsce w drugiej połowie XVIII w., „Prace Muz. Ziemi” 1975 nr 23 s. 15–17, 104, 129; – Akty powstania Kościuszki, I (dot. syna, Stanisława); Czaykowski, Regestr diecezjów, s. 109, 222, 253–7, 304, 486–7, 632; Diariusz sejmu ordynaryjnego pod związkiem Konfederacji generalnej Obojga Narodów agitującego się w Warszawie MDCCLXXVI (W. 1776); Diariusz sejmu ordynaryjnego pod Związkiem Konfederacji..., W. 1791 I cz. 2 s. 69 (błędnie Jarnowski); Księgi referendarii koronnej z drugiej połowy XVIII wieku, Wyd. A. Keckowa, W. Pałucki, W. 1957 I, II; Nax J. F., Wybór pism, Oprac. W. Sierpiński, W. 1956 s. 131; Summariusz królewszczyzn w całej Koronie Polskiej [...] spisany roku 1770, Wyd. E. Piotrowski, Żytomierz 1861 s. 69; Tarnowska U., Pamiętnik damy polskiej z XVIII w., Lw. 1876 s. 8; Vol. leg., VII 234, 313, 484, VIII 836, IX 78; Wodzicki S., Wspomnienia z przeszłości, Kr. 1873 s. 36, 223–7, 250, 258; – Kalendarz Wil. na r. 1789; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., Oddz. XLVI nr 10A k. 2v–12, nr 169B k. 2–14, Metryka Kor., Księgi Kanclerskie, nr 51 cz. II s. 50–2, Sigillata, nr 32 k. 203v, Zbiór Popielów, nr 125 k. 28, 141, nr 129 k. 2–25; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, nr 156 k. 231–1v, nr 163 s. 355–9; B. Czart.: rkp. 869 s. 59; B. Jag.: rkp. 5344 t. IV k. 245, rkp. 5346 t. II k. 160; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8341 s. 609–861, 1216; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 165 op. 3 nr 4577; Nacyjanal’ny histaryčny archiŭ Belarusi w Mińsku: F. 1774 op. 1 nr 8 k. 90–90v; – Mater. Red. PSB: Wydruki ze stron internetowych www.gospodarka-galicji.pl/slownik-miejscowosci (Słownik miejscowości i elity wiejskiej zachodniej Małopolski w latach 1772–1815, Oprac. L. Jewuła i in.), dariusz. kalina.pl/2015/10/ zamek-w-maleszowej (Kalina D., Nieco już zapomniane rezydencje pańskie w Maleszowej i Piotrkowicach), dawnekieleckie.pl/36-piotrkowicezespol-palacowo-parkowy-tarnoskala, www.dziedzictwopiotrkowice.pl, www.sejm-wielki.pl, życiorysy T-ego autorstwa Andrzeja Haratyma oraz Laury z Potockich Tarnowskiej przez Elżbietę Orman; – Internet: Teki Dworzaczka.
Red.